ئازاری‌ سووڕی مانگانه‌، یه‌كێك له‌ باوترین كێشه‌كانی‌ ئافره‌تان

 


دیداری نازه‌نین عوسمان

ئه‌گه‌ر سه‌یر بكه‌ین زۆربه‌ی‌ ئافره‌تان له‌گه‌ڵ سوری‌ مانگانه‌یاندا چه‌ندین ئازاروناره‌حه‌تی‌  ده‌چێژن،چ له‌لایه‌نی‌ ده‌روونی‌ یه‌وه‌ چ له‌لایه‌نی‌ جه‌سته‌یی یه‌وه‌، به‌لاَم زۆر كه‌س‌‌ ئه‌و ناره‌حه‌تی‌ یانه‌ تێناگه‌ن.
چه‌نده‌ها جۆرو نیشانه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ ‌ ده‌كرێت له‌گه‌ڵ سوری‌ مانگانه‌دا رووبدات، كه‌هه‌ندێكیان ئازاری‌ سوك وهه‌ندێكی‌ تریان ئازاری زۆر توندی له‌گه‌ڵدایه‌.
ماندوبونی‌ جه‌سته‌و هیلاكی‌ ده‌ماره‌كانی‌ جه‌سته‌ به‌شێكه‌ له‌تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌. تووڕه‌ بون وبێتاقه‌تی‌ به‌شێكی‌ تره‌ له‌ كێشه‌كانی‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌
لێكۆڵه‌ره‌وان هۆكاره‌كانی‌، ده‌به‌ستنه‌وه‌ به‌و هۆرمۆنانه‌دا كه‌ راسته‌وخۆ په‌یوه‌ستن به‌فرمانه‌ زینده‌گی‌ یه‌كانی‌ ‌ ئافره‌ت وه‌ك هۆرمۆنی‌ مێیه‌كی.
 بۆ زیاتر زانینی‌ چۆنیه‌تی‌ وهۆكاره‌كانی‌ بوونی‌ ئازاری سووری مانگانه‌ به‌رێز دكتۆره‌ (خێلاَن كریم به‌رزنجی‌) پسپۆڕی نه‌خۆشییه‌كانی‌ ژنان و منداڵبون ونه‌زۆكی‌ به‌م شێوه‌ وه‌لاَمی‌ پرسیاره‌كانی‌ داینه‌وه‌.
پرسیار: ئازاری سووری مانگانه‌ چی یه‌و مانای‌ چییه‌؟
د.خێلاَن: ئازاری‌ سووری مانگانه‌ (Dysmenorrhea) واته‌ بوونی‌ ئازار له‌گه‌ڵ هاتنی‌ سووڕی مانگانه‌، یه‌كێكه‌ له‌ باوترین كێشه‌كانی‌ ژنان. له‌ هه‌ندێك ژن زۆره‌ و له‌ هه‌ندێكی‌ تر كه‌متره‌.
به‌لاَم ووشه‌ی‌ (Dysmenorrhea)ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بوونی ئازارێكی‌ زۆر كه‌ ئافره‌ت نه‌توانێت هه‌ستێت به‌ ئه‌نجام دانی‌ ئیش وكاره‌كانی‌ ڕۆژانه‌ی‌. بۆ نمونه‌ خوێندكار و فه‌رمانبه‌ر نه‌توانێت بچێته‌ سه‌ر كارو له‌ماڵه‌وه‌ بمێنێته‌وه‌، له‌به‌ر تیژی‌ ئازاره‌كه‌ی‌. وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ باوترین كێشه‌كانی‌ ئافره‌ت كه‌ ڕێژه‌ی‌ 45-95% ئافره‌تان ده‌گرێته‌وه‌ له‌ ته‌مه‌نی‌ منداڵبوندا واته‌(Reprodactive age).
پرسیار: ئایا ئه‌م حاڵه‌ته‌ چه‌ند جۆری‌ هه‌یه‌.؟
د.خێلاَن: ئه‌م حاڵه‌ته‌ چه‌ند جۆرێكی‌ هه‌یه‌:
1-جۆری بنه‌ڕه‌تی‌ (primory) كه‌ ئافره‌ت هیچ نه‌خۆشی یه‌كی‌ ئۆرگانی‌ نیه‌.
2-جۆری دووه‌م(secondary) واته‌ ئافره‌ت نه‌خۆشی‌ یه‌كی‌  ئۆرگانی‌ هه‌یه‌، كه‌وا ده‌كات ئه‌و ئازاره‌ی‌ بۆ دروست بێت. وه‌ك بوونی‌ شانه‌كانی‌ ناوپۆشی منداڵدان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ منداڵدان (ئیندۆمیتریۆس-endometriosis)، یاخود(ئه‌دینۆمایۆسیس)یا هه‌وكردنی‌ ئه‌ندامه‌كانی‌ ناو حه‌وز.
پرسیار: هۆكاری دروست بوونی‌ ئه‌م ئازاره‌ چیه‌؟
د.خێلاَن: ئه‌وه‌ی‌ زانراوه‌ بوونی‌ ئه‌م ئازاره‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ هێلكه‌ دروست بوونه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ به‌ بوونی‌ هۆرمۆنی‌ پڕۆستاگلاندینه‌وه‌ هه‌یه‌. ده‌ریش كه‌وتوه‌ كه‌ ئه‌م هۆرمۆنه‌(پرۆستاگلاندین)به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ زۆرتر له‌و ژنانه‌دا هه‌یه‌ كه‌
ئازاری سوڕی‌ مانگانه‌یان زۆره‌ وه‌ك له‌وانه‌ی‌ ئازاریان كه‌متره‌.
*هه‌ندێك توێژینه‌وه‌ی تر ده‌ریانخستوه‌ كه‌ زیاد بوونی‌ ماده‌ی‌ لیكۆترین(Leukotriene)یه‌كێكی‌ تره‌ له‌ هۆكاره‌كانی‌.
هه‌روه‌ها ڤاسۆپرێسن_vassopressine)یه‌كێكی‌ هۆكاره‌كانی‌ دروست بوونی‌ ئه‌م ئازاره‌.
*هۆكاری ده‌روونی‌ بۆ نمونه‌ وه‌ك خوویه‌ك له‌ دایكه‌وه‌ بۆ كچه‌كه‌ی‌ ده‌مێنێته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ پێویسته‌ كچان زانیاریان پێ بدرێت له‌سه‌ر سوڕی مانگانه‌، پێش ته‌مه‌نی‌ بالخ بوون له‌ لایه‌ن(دایكان، مامۆستایان،پزیشكانه‌وه‌).
*باری كۆمه‌لاَیه‌تی‌ و ده‌روونی‌ ڕۆڵێكی‌ گرنگی‌ هه‌یه‌ له‌ زیادبوونی‌ ئازاری سووڕی مانگانه‌.
پرسیار: نیشانه‌كانی‌ ئه‌م ئازاره‌ چین؟ چۆن ده‌ ست پێده‌كات؟
د.خێلاَن: نیشانه‌كانی‌ ئه‌م ئازاره‌(دیسمینۆریا_ Dysmrnuorrhea)
بریتی یه‌ له‌بوونی‌ ئازارێكی‌ تیژ(crampy)له‌ به‌شی خواره‌وه‌ی‌ سكه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات له‌گه‌ڵ هاتنی‌ خوێنی‌ سووڕی مانگانه‌وه‌، ده‌مێنێته‌وه‌ بۆ ماوه‌ی‌ 8_72 كاتژمێر.
له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ئه‌م ئازاره‌ هه‌مووكاتێك په‌یوه‌ندی‌ هه‌یه‌ به‌و سوڕانه‌ی‌ كه‌ هێلكه‌ی‌ تێدا دروست ده‌بێت پێی ده‌وترێت (ovulatory cycle).له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌كچاندا له‌سه‌ره‌تای‌ بالخ بووندا سووڕه‌كانی‌ سه‌ره‌تایی دا ئازاریان نابێت، به‌لاَم له‌دوایدا هه‌ست به‌ ئازار ده‌كه‌ن، چونكه‌ له‌سوڕی مانگانه‌یاندا هێلكه‌ دروست ده‌بێت، ته‌نانه‌ت 14-26% ی كچان له‌كاتی‌ سوڕی‌ مانگانه‌دا ناچنه‌وه‌ بۆ قوتابخانه‌و سه‌ركاره‌كانیان له‌به‌ر تیژی ئازاره‌كه‌یان.
به‌گشتی‌ ئازاره‌كه‌ له‌یه‌كه‌م ڕۆژی سوڕه‌كه‌ ده‌ست پێ ده‌كات له‌گه‌ڵ دابه‌زینی‌ خوێنه‌كه‌دا، به‌لاَم جاری وا هه‌یه‌ دووه‌م ڕۆژی سووڕه‌كه‌ ده‌ست پێده‌كات. هه‌ندێكجار جگه‌ له‌ ئازاره‌كه‌ هێلنج دان وڕشانه‌وه‌و سكچون وژانه‌ سه‌ریش هه‌یه‌ له‌گه‌ڵی‌ دایه‌.
به‌گشتی‌ هۆكاری دروست بوونی‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ چه‌ند جۆرێكه‌:
یه‌كه‌م: هۆكاری جۆری بنه‌ڕه‌تی‌ (primary dysmenuorrhea) ئه‌مه‌ش بریتی یه‌ له‌:
1-درێژبونه‌وه‌ی‌ ماوه‌ی‌ خوێن ڕێژی‌ سووره‌كه‌ كه‌ زیاتر بێت له‌ پێنج ڕۆژ.
2-ئه‌وكچانه‌ی‌ له‌ته‌مه‌نێكی‌ كه‌م دا سووڕی‌ مانگانه‌یان ده‌ست پێده‌كات.
3-جگه‌ره‌كێشان.
دووه‌م: هۆكاره‌كانی‌ جۆری دووه‌می‌ (secondary dysmenuorrhea)
ئافره‌ت له‌م باره‌دا هه‌ندێك نه‌خۆشی ئۆرگانی‌ هه‌یه‌،كه‌وا ده‌كات ئازاری سووڕی مانگانه‌ی‌ زیاد بكات. وه‌ك
-هه‌وكردنی‌ ئه‌ندامه‌كانی‌ ناو حه‌وز(PID)
-ئیندۆمیتریۆسس(Endometriosis)
-ئه‌دینۆمایۆسیس(adenomyosis)
-هه‌ندێك جار توندنی‌ ملی منداڵدان (cervical stenosis)و به‌یه‌كه‌وه‌لكانی‌ دیواری منداڵدان(ashermans syndrome)
پرسیار: چۆن ده‌توانین ده‌ست نیشانی‌ ئه‌م جۆره‌ ئازاره‌ بكه‌ین؟
د.خێلاَن: ده‌ستنیشان ئه‌م حاڵه‌ته‌ به‌
-وه‌رگرتنی‌ چیرۆكی‌ نه‌خۆشه‌كه‌ ده‌بیًَت(history)واته‌ نه‌خۆش خۆی باسی چۆنیه‌تی‌ جۆری ئازاره‌كه‌ت بۆ ده‌كات.
-پشكنینی نه‌خۆشه‌كه‌ له‌لایه‌ن پزیشكه‌وه‌.
-ئه‌نجام دانی‌ سۆنار بۆ ناوچه‌ی‌ حه‌وز.
-لاپڕۆسكۆپی، وه‌ هه‌ندێكجار هیسترۆسكۆپی.
-وه‌رگرتنی‌ (سواب) بۆ ده‌سنیشان كردنی‌ میكرۆبی‌ هه‌وكردنه‌كه‌.
زۆرجار له‌ چیرۆكی‌ نه‌خۆشی یه‌كه‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ ده‌ستنیشان كردنی‌ جۆری نه‌خۆشی یه‌كه‌. بۆ نمونه‌ ئه‌و ژنانه‌ی‌ كه‌ نه‌خۆشی (ئیندۆمیترۆسسیان)هه‌یه‌ جۆری ئازاره‌كه‌یان به‌م جۆره‌یه‌:
ئازاره‌كه‌ 1-2 هه‌فته‌ پێش سووڕه‌كه‌ ده‌ست پێده‌كات وده‌گاته‌ لوتكه‌ی‌ تیژی‌ پێش سووره‌كه‌ به‌یه‌ك ڕۆژ یا له‌گه‌ڵ هاتنی‌ خوێنه‌كه‌ ئازاره‌كه‌ نامێنێت.یان ئافره‌ت هه‌ست به‌ ئازارێكی‌ زۆر ده‌كات له‌كاتی‌ كرده‌ سێكسی یه‌كاندا، وه‌ له‌كاتی‌ پشكنین هه‌ست به‌بوونی‌ گرێ ده‌كرێت حه‌وزدا.
پرسیار: چاره‌سه‌ر چی یه‌؟
د.خێلاَن: چاره‌سه‌ری ئه‌م حاڵه‌ته‌ بریتی یه‌:
1-ئیسراحه‌ت و حه‌وانه‌و مانه‌وه‌ له‌ جێگه‌دا باشتره‌ له‌و رۆژانه‌ی‌ هه‌ست به‌ ئازاره‌كه‌ ده‌كات.
2-به‌كارهێنانی‌ هه‌ندێك ده‌رمان: بۆ ئازاری كه‌م وه‌ك(Acetaminopheneیان -NSAID)
بۆ ئازاری زۆر وه‌ك(Codeine)  یان به‌هێزتر به‌كاربهێنرێت.
3-به‌كارهێنانی‌ ده‌رمانی‌ دژه‌ پرۆستاگلاندین(Antiprostaglandin).كه‌ ئه‌مه‌ ئێستا زیاتر به‌كاردێت.
هه‌روه‌ها (Aspirin-Iboprofen)به‌كاردێت بۆكه‌مكردنه‌وه‌ی‌ پرۆستاگلاندین كه‌ده‌بێته‌ هۆی كه‌م بوونه‌وه‌ی‌ ئازاره‌كه‌. ئه‌م ده‌رمانه‌ به‌كاردێت له‌گه‌ڵ هه‌ست كردن به‌ نیشانه‌كانی‌ سوڕه‌كه‌ یان به‌ یه‌ك یان دوو ڕۆژ پێش سووڕه‌كه‌.
4-ده‌رمانێكی‌ نوێ هه‌یه‌(cyclo otygenase-2
=Cox-2)به‌كاردێت.
5-هه‌روه‌ها حه‌بی‌ دژه‌ سكپڕی به‌كاردێت به‌درێژایی مانگه‌كه‌، به‌كه‌ڵكه‌ له‌و ژنانه‌ی‌ كه‌ سوودله‌ ده‌رمانی‌ دژه‌ پرۆستاگلاندین نابینن، یا ناتوانن به‌كاری بهێنن، كه‌ئه‌م ده‌رمانه‌ ناهێڵێت هێلكه‌ دروست بێت،بۆ ماوه‌ی‌ 6-12مانگ به‌كاردێت.زۆربه‌ی‌ ئه‌و ژنانه‌ هه‌ست به‌ ئازار ناكه‌ن دوای‌ وه‌ستانی‌ ئه‌م ده‌رمانه‌.
6-هه‌روه‌ها چاره‌سه‌ر به‌ نه‌شته‌رگه‌ری:
ژماره‌یه‌كی‌ كه‌می‌ ژنان سودمه‌ند نابن له‌ ده‌رمانی‌ ئازار شكێن و دژه‌ سكپڕی، له‌ هه‌ندێك باری كه‌مدا فراوان كردنی‌ ملی منداڵدان ده‌كرێت. یان نه‌شته‌رگه‌ری به‌ ناوسكبین(لاپرۆسكۆپ)ده‌كرێت، یان لابردنی‌ منداڵدان له‌ هه‌ندێك حاڵه‌ت وه‌ك(ئیندۆمتیریۆسس وه‌ ئه‌دینۆمایۆسس).

ژماره‌ی بینین:
7001
به‌روار:
22/06/2013
بیروڕاکان
هیچ داتایه‌ک به‌رده‌ست نیه‌ .
کۆمێنتی خۆت بنێره‌      

زیاتر
1 بۆ 16 له‌ کۆی 25
    
ئایا سه‌ندیكای‌ كارمه‌ندانی‌ كوردستان به‌ده‌م خواستی‌ كارمه‌ندانی‌ ته‌ندروسییه‌وه‌یه‌؟



ریکلام
بڵاوکراوه:‌
بڵاوکراوەکان